وراث نسبی ممکن است فقط والدین یا فقط اولاد یا تلفیقی از والدین و اولاد باشند که هر یک جداگانه بیان می گردد:
بند اول: حالت انحصار هر يك از دو صنف
1. انحصار وراث به والدين
ماده 906 قانون مدني راجع به اين حالت انحصار وراث به والدين چنين بيان داشته است:
«اگر براي متوفي اولاد يا اولاد اولاد از هر درجه كه باشند موجود نباشد هر يك از ابوين در صورت انفراد تمام ارث را ميبرد و اگر پدر و مادر ميت هر دو زنده باشند مادر يك ثلث و پدر دو ثلث ميبرد ليكن اگر مادر حاجب داشته باشد، سدس از تركه متعلق به مادر و بقيه مال پدر است».
ماده فوق متعرض سه حالت شده است: مادر تنها، پدر تنها، و پدر و مادر، كه به تفكيك بيان ميشود.
الف. مادر تنها؛ اگر وارث متوفي فقط مادر باشد، او ثلث تركه را به فرض ميبرد و باقيمانده تركه نيز به ردّ به او ميرسد. بنابراين، تمام تركه به مادر تنها خواهد رسيد.
ب. پدر تنها؛ اگر وارث متوفي تنها پدر باشد، او تمام تركه را به قرابت خواهد برد.
ج. پدر و مادر؛ اگر پدر و مادر متوفي هر دو زنده باشند، فرض مادر ثلث تركه است و بقيه به قرابت به پدر ميرسد؛ مگر اين كه مادر حاجب داشته باشد (اخوه با شرايط مقرر در ماده 892 ق.م) كه در اين صورت سدس تركه فرض مادر و بقيه تركه به پدر خواهد رسيد.
2. انحصار وارث به اولاد[1]
ماده 907 قانون مدني با اشاره به حالتي كه وراث متوفي فقط اولاد هستند بيان نموده است:
«اگر متوفي ابوين نداشته و يك يا چند نفر اولاد داشته باشد تركه به طريق ذيل تقسيم ميشود:
اگر فرزند منحصر به يكي باشد، خواه پسر خواه دختر تمام تركه به او ميرسد.
اگر اولاد متعدد باشند ولي تمام پسر يا تمام دختر، تركه بين آنها بالسويه تقسيم ميشود.
اگر اولاد متعدد باشند و بعضي از آنها پسر و بعضي دختر، پسر دو برابر دختر ميبرد».
متن فوق متعرض صور گوناگوني شده است كه به طور جداگانه به شرح زير است:
الف. پسر تنها؛ تمام تركه به قرابت متعلق به او خواهد بود.
ب. دو يا چند پسر؛ تمام تركه به قرابت ميان آنان به طور برابر تقسيم ميشود.
ج. يك دختر؛ نصف تركه را به فرض و نصف ديگر را به قرابت ميبرد.
د. دو يا چند دختر؛ دو سوم تركه را به فرض و يك سوم ديگر را به قرابت ميبرند.
ه. پسران و دختران؛ تمام تركه به قرابت ميان آنان به قاعده «للذكور مثل حظّ الانثيين» تقسيم ميشود.
بند دوم: حالت اختلاط والدين و اولاد
حالات گوناگون اين قسم نيز به شرح زير است:
1. والدين و اولاد قرابتبر
ممكن است وراث متوفي والدين و فرزنداني باشند كه به قرابت ارث ميبرند؛ مانند اين كه وراث متوفي والدين و يك يا چند پسر باشند؛ يا والدين و پسر و دختر باشند. در اين گونه موارد به دليل اين که اولاد صاحب فرض نيستند، تقسيم سهام ساده خواهد بود و زيادي تركه پس از كسر فروض بين اولاد مطابق قواعد تقسيم خواهد شد.
2. والدين و اولاد فرضبر
ممكن است وراث متوفي والدين و اولادي باشند كه همگي صاحب فرض هستند؛ تقسيم تركه در اين گونه موارد تابع ضوابطي خواهد بود كه بيان ميشود.
وراث مذكور در فوق همگي فرضبر هستند و جمع فروض آنها در هر حال كمتر از تركه خواهد بود. زيرا اگر يكي از پدر يا مادر با دختر باشند، جمع فروض آنها چهار ششم خواهد شد. (سدس+ نصف) و اگر پدر و مادر (هر دو) با دختر باشند، جمع فروض آنها پنج ششم خواهد شد (سدس+ سدس+ نصف). در اين صورت، زيادي تركه چگونه تقسيم ميشود؟ ماده 908 قانون مدني با اشاره به اين فرض گفته است:
«هرگاه پدر يا مادر متوفي يا هر دو ابوين او موجود باشند با يك دختر فرض هر يك از پدر و مادر سدس تركه و فرض دختر نصف آن خواهد بود و مابقي بايد بين تمام وراث به نسبت فرض آنها تقسيم شود مگر اينكه مادر حاجب داشته باشد كه در اين صورت مادر از مابقي چيزي نميبرد».
با توجه به عبارت «به نسبت فرض آنها» بايد زيادي تركه نيز به نسبت سهام صاحبان فرض بين آنان تقسيم شود. اين كار مستلزم تكرار تقسيم خواهد شد، زيرا در اين مرحله از تقسيم نيز تركه زياد خواهد آمد. بنابراين، ماده فوق نادرست تنظيم شده است و درست اين است كه باقيمانده بين آنان به نسبت سهم فرضي آنان تقسيم شود. يعني در فرضي كه وراث، پدر يا مادر و دختر باشند، جمع سدس و نصف، چهار ششم است و در اين صورت ربع باقيمانده به پدر يا مادر و سه چهارم ديگر به دختر داده ميشود. و در فرضي كه پدر و مادر با دختر باشند، جمع فروض پنج ششم است، و در اين صورت خمس باقيمانده به پدر و خمس ديگر آن به مادر و سه پنجم نيز به دختر ميرسد.
ب. والدين و دختران
ماده 909 قانون مدني با اشاره به اين حالت بيان نموده است:
«هرگاه پدر يا مادر متوفي يا هر دو ابوين او موجود باشند با چند دختر فرض تمام دخترها دوثلث تركه خواهد بود كه بالسويه بين آنها تقسيم ميشود و فرض هر يك از پدر و مادر يك سدس و مابقي اگر باشد بين تمام ورثه به نسبت فرض آنها تقسيم مي شود مگر اينكه مادر حاجب داشته باشد در اين صورت مادر از باقي چيزي نميبرد».
از ماده فوق صور زير قابل استخراج است:
صورت نخست اين است كه پدر و مادر (هر دو) متوفي با چند دختر باشند؛ در اين صورت از تركه چيزي زياد نخواهد آمد (سدس+ سدس+ ثلثان).
صورت دوم اين است كه پدر با چند دختر باشند؛ در اين صورت تركه بيش از فروض خواهد شد (سدس+ ثلثان). باقيمانده تركه به نسبت جمع فرضي وراث بين آنان تقسيم ميشود. ماده 909 ق.م نيز در مورد نحوه تقسيم زيادي نادرست تنظيم شده است.
صورت سوم اين است كه مادر با چند دختر باشند؛ فرض دختران دو سوم است و فرض مادر سدس است. در اين صورت نيز از تركه زياد خواهد آمد.
